Zanimljivosti o bosanskohercegovačkim džamijama (VIII): Na vrhu munare – priče o alemima bosanskohercegovačkih džamija

Povodom manifestacije „Dana džemata i džamija 2026.“ Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo u saradnji s Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini tokom trajanja manifestacije priređivat će tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim bosanskohercegovačkim džamijama.

Autori priloga su: dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i dr. Elvir Duranović. 

Alem je metalna struktura na vrhu munare, koja se obično sastoji od polumjeseca ili japraka i niza kugli ili „jabuka“ (najčešće tri ili pet).

U velikom dijelu muslimanskog svijeta on predstavlja simbolični i dekorativni završni element objekata islamske arhitekture.

U Bosni i Hercegovini, međutim, alem je imao šire značenje od pukog dekorativnog detalja, te se postavljao ne samo na munare, nego i na kupole džamija, turbeta, sahat-kula i drugih reprezentativnih zdanja islamske arhitekture.

U ovom članku donose se zanimljivosti o alemima koji ukrašavaju bosanskohercegovačke džamije i munare, s posebnim osvrtom na njihovu simboliku, oblikovne varijacije i lokalne specifičnosti koje svjedoče o bogatoj graditeljskoj tradiciji bosanskohercegovačkih džamija.

"Jabuke" na alemu

"Jabuke" na alemu predstavljaju kugle smještene u središnjem dijelu alema, postavljene jedna iznad druge. U Bosni i Hercegovini one su nekada imale određenu simboliku i vjernicima su ukazivale na to koji se namazi redovno obavljaju u pojedinačnoj džamiji. Tako je alem s pet jabuka označavao da se u džamiji klanja svih pet dnevnih namaza, dok je alem s tri jabuke upućivao na obavljanje sabaha, akšama i jacije namaza u datoj džamiji.

Broj jabuka na alemu nije uvijek bio pokazatelj monumentalnosti ili veličine džamije, pa su i pojedine manje mahalske džamije imale aleme s pet jabuka, dok su neke gradske džamije imale manji broj jabuka.

Danas broj jabuka na alemu uglavnom nema simboliku koju je imao u prošlosti. Na starijim džamijama obično se zadržava izvorni izgled alema kako bi se očuvala autentičnost objekta, dok se na novijim džamijama često postavljaju alemi s većim brojem jabuka, prvenstveno iz estetskih i dekorativnih razloga.

Čekrk na vrhu alema

Sami vrh alema najčešće je oblikovan u formi polumjeseca i zvijezde. U Bosni i Hercegovini je je vrh često oblikovan kao japrak i predstavlja njegov završni ukrasni dio. On može sadržavati natpise na arapskom jeziku, poput riječi Mašallah ili Allah, a u pojedinim slučajevima sadržava i godinu gradnje džamije.

Posebno zanimljiv primjer predstavlja Čekrekčijina džamija, najstarija sačuvana potkupolna džamija u Sarajevu, koju je 1526. godine podigao Muslihudin hadži Mustafa Čekrekčija. Na njenoj kupoli, umjesto uobičajenog vrha ili japraka, nalazi se čekrk. Ovaj neobični detalj podsjeća na njenog graditelja hadži Mustafu, koji je po zanimanju bio čekrekčija, odnosno izrađivač čekrka.

Alem sa prve džamije sagrađene u Bosni i Hercegovini

Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu porušeno je ili oštećeno više od 600 džamija. U mnogim slučajevima stradale su munare i njihovi završni dijelovi s alemima. Posebno je zanimljiv slučaj alema sa Turhan Emin-begove džamije u Ustikolini, prve džamije sagrađene u Bosni i Hercegovini 1448/1449. godine.

Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu, u maju 1992. godine, džamija je u potpunosti uništena. Nakon reintegracije i početka raščišćavanja lokaliteta, na temeljima porušene džamije pronađen je njen stari alem. Restaurirani alem danas se čuva u Uredu Muftijstva goraždanskog kao vrijedan simbol islamske baštine u Bosni i Hercegovini.

Kameni alemi hercegovačkih džamija

Alemi se tradicionalno izrađuju od metala kako bi mogli odolijevati vremenskim uslovima i trajati decenijama. Ipak, zanimljiv izuzetak predstavljaju alemi nekoliko hercegovačkih džamija, poput Džamije u Dživaru, Džamije u Župi i Avdića džamije u Planoj. Koliko je poznato, riječ je o jedinstvenom primjeru u džamijskoj arhitekturi u svijetu.

Džamija u Dživaru sagrađena je od kamena između 1684. i 1687. godine sredstvima porodica Bešović, Busuladžić i Kurtagić. Alem na njenoj munari također je izrađen od kamena i zajedno s kamenim završetkom krova munare čini jedinstvenu arhitektonsku cjelinu, što predstavlja veoma rijedak primjer u džamijskoj arhitekturi Bosne i Hercegovine.

Postavljanje kamenog alema bilo je moguće zahvaljujući činjenici da je munara ove džamije izuzetno niska. Upravo se munara Dživar džamije smatra najnižom munarom sagrađenom uz neku džamiju u Bosni i Hercegovini.

Sličan kameni alem, koji zajedno s krovom munare čini jedinstvenu cjelinu, nalazi se i na Džamiji u Župi te Avdića džamiji u Planoj, koje su sagrađene u 16. stoljeću. Zajedničko svim ovim džamijama jeste to što su građene od kamena, u skladu s lokalnom hercegovačkom graditeljskom tradicijom, te što su skromnim dimenzijama džamije i lokalnom ambijentu prilagođene i niže kamene munare. Manja visina munara omogućila je postavljanje kamenih alema, što ove džamije čini jedinstvenim primjerima u džamijskoj arhitekturi Bosne i Hercegovine.

 (Preporod.info)