RAMAZANSKE LEKSIČKE MAHSUZIJE 12: Bejaz

Piše: Jasmin Hodžić

Nirhi E.

Tanka bijela nit kao svjetlost zore koja se jasno može razlučiti od crne niti ili tame noći, označava početak posta, kao tanki pojas svjetlosti koji se pojavljuje na horizontu neposredno prije svitanja, baš kako u ajetu stoji:

وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ۖ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ

Jedite i pijte sve dok ne budete mogli razlikovati bijelu nit zore od crne niti; a od tada postite sve do noći.

(Kur’an, 2: 187 – dio ajeta) 

Bijelo je i boja bistrine džennetskoga pića:

يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِكَأْسٍ مِنْ مَعِينٍ

Obilazit će se (tavafiti) oko njih, s pićem sa izvora nepresušnog

بَيْضَاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ

Bistrim (bijelim) i prijatnim onima koji budu pili

(Kur'an, 37: 45, 46) 

Od arapskog  bayāḍ  (بَيَاض ) koje označava bijelo i bjelinu, ali i prazninu ili bjelinu kojom se označava npr. prazan prostor u tekstu, dobijamo naš orijentalizam bejaz (naše varijacije bejaza su bejas, beaz i behas) sa značenjem bjeline, a od istog korijena b-j-ḍ (ب ي ض ) su i riječi za bjelinu prisutne u ajetima Kur'ana.

Nešto što je bijelo, nešto čisto, nešto bistro, što svijetli – simbol je neukaljanosti i neuprljanosti ili simbol ljepote i ugleda, baš kako se i u našoj narodnoj kulturi, tradiciji i književnosti često sreće izraz o bjelini kao simbolu ljepote.

Doslovno značenje bjeline transponira se u figurativna značenja, kao što su npr. simbolična značenja bijelih ihrama kao odjeće u kojoj smo čisti od grijeha. A i ćefini su bijeli.

Bijela odjeća, generalno, simbolizira ljepotu, pa nije slučajno da je u bošnjačkoj usmenoj književnosti, tradiciji i kulturi toliko mnogo bijelih anterija (slično bijeloj vjenčanici).

Poznata sevdalinka koja scenu pozicionira u staru travničku čaršiju za ključni motiv ima bijelu anteriju:

U Travniku na Daltabaniku

prodaje se bejaz anterija

Prodaje je zenđil udovica,

prodaje je jer je sirotica.

Kupuje je Travničanin Mujo,

nameće se Sarajlija Salko.

"Man' se, Salko, zenđil-udovice

i njezine bejaz anterije!

Za pasom mi dvije puške male,

obje male bez kremena pale,

ubit ću te, žalosna ti majka!"

Tako i u jednoj Šantićevoj pjesmi iz 1903. kojom je opjevana Fatima Mostarka, o kojoj i bulbul pjeva (ko što bulbul pjeva okolo Mostara) na način da se kaže: Sitno pjeva slatku pjesmu bez karara: nema, nema Fate, u sedam Mostara, stoji i opis djevojke koja ima has bejaz lice. Has je od mahsuz (posebno), a bejaz je bjelina i ljepota.

Često u književnim doživljajima ljepote izvire upravo bijelo lice, kakvo je i bijelo lice Hasanaginice, uz svu drugu bjelinu koja se ističe na početku ove čuvene bošnjačke balade.

Suprotno od toga, u tradiciji, književnosti i kulturi čuje se izraz:

Crn ti obraz bio...

Naravno, suštinski se radi o bistrini i nedoslovno shvaćenoj bjelini ili crnini, odnosno svjetlosti itami.

A ajeti o tome kažu:

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ ۚ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ

Na Dan kada će neka lica pobijeliti, a neka pocrniti. Onima u kojih lica budu crna reći će se:

"Zar ste postali nevjernici nakon vašeg vjerovanja?! (Zar ste porekli, nakon što ste bili u imanu?) Pa iskusite patnju zato što niste vjerovali!" 

وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَةِ اللَّهِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

A oni čija lica pobijele, pa u milosti Allahovoj će biti, oni će u njoj vječno ostati. (Kur'an, 3: 106, 107)

(Preporod.info)