RAMAZANSKE LEKSIČKE MAHSUZIJE 3: Temenati, temȅnā, temenna(h)

Piše: Jasmin Hodžić

Šabanu G.

Abdulah Škaljić u svom Rječniku turcizama opisuje da je temena(h) simbolični pozdrav rukom koji se sastoji u tom što se desnom rukom (zapravo, vršcima prstiju ruke) dotakne najprije brada, onda usne, a zatim čelo, a u nekim drugim (bit će izvornijim?) opisima stoji da se pri selamu desna ruka prvo stavlja na prsa (srce), pa na usta i čelo, što je čest izraz dubokog poštovanja kao u pozdravima – što označava akt djelovanja u značenju „u mojim si prsima, selamim te i ljubim ti čelo…“ – kao , evidentno, znak ljubavi (dodirivanje srca) ili poštovanja (poljubac u čelo).

Korijen m-n-j (م ن ي) izvorno označava nešto odmjereno, određeno ili dodijeljeno, iz čega se izvodi značenje želje i namjere, odnosno usmjerenosti, nade i ljubavi.

Temena je i pozdrav uz naklon (obično s rukom na srcu), kao izraz poštovanja.

Književnik Alija Nametak za jednog svog junaka u pričama o Tuturuzi i šehu Meci veli:

…on sultanu temenna, pa ga poljubi u skut i u ruku i zaište izun da mu pokaže svoju majstoriju.

U jednom svom opisu dolaska Omer-paše Latasa u Sarajevo, Rešad Kadić u priči o tome spomenu kako su pašu pozdravljali:

Kad stigoše na sredinu ćuprije, ćurčibaša razigra konja, a čauš baci topuz uvis, učini tri puta temenah i pokloni se…

Riječ temennā (تَمَنَّى) je akt, kao glagol koji se koristi kad se hoće označiti ono što se želi, ali i govor ili tekst i ono što se emituje, tj. npr. što se čita, a njime se može označiti i laž.

Označava i nešto što je u srcu ili u duši, odnosno ono što je u mislima.

Nekada se njime označava i meditacija, kao čin razmišljanja. 

Značenje želje izvodi se iz namjere, nečeg odmjerenog, određenog ili dodijeljenog, kao u ajetu:

أَمْْ لِلْإِنْسَانِ مَا تَمَنَّىٰ

Ne može čovjek da ostvari sve što poželi.

(Kur'an, 53: 24)

Doslovno – Zar je za insana ono što temena – zar je za čovjeka šta poželi, šta pomisli, o čemu meditira…

U Kur'anu se ova riječ upotrebljava na još dva mjesta.

U jednom slučaju označava ono što se govori, i to kada Poslanik, s. a. v. s., hoće da govori objavu (da izrazi ono što mu je na srcu):

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّىٰ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Prije tebe Mi nijednog poslanika i vjerovjesnika nismo poslali, a da šejtan nije, kad bi on što kazivao, u kazivanje njegovo nešto ubacio; Allah bi ono što bi šejtan ubacio uklonio, a zatim bi riječi Svoje učvrstio –  Allah sve zna i mudar je. (Kur'an, 22: 52)

Karun je bio objesni bogataš, sve dok ga Gospodar  zajedno sa dvorcem njegovim nije u zemlju utjerao, a neki su bili priželjkivali da su na njegovu mjestu, kako to kaže ajet:

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ

Oni koji su priželjkivali da su a njegovu mjestu…

(Kur'an, 28: 82 – dio ajeta)

Odnosno, kako cijeli ajet kaže:

وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ ۖ لَوْلَا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا لَخَسَفَ بِنَا ۖ وَيْكَأَنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ

A oni koji su ranije priželjkivali da su na njegovu mjestu, stadoše govoriti: "Zar ne vidite da Allah daje obilje onome od robova Svojih kome On hoće, a i da uskraćuje! Da nam Allah nije milost Svoju ukazao, i nas bi u zemlju utjerao. Zar ne vidite da nezahvalnici nikad neće uspjeti?" (Kur'an, 28: 82)

Pripovijeda se da je efendija Ibrahim Karalić iz Doboja, vjeroučitelj poznat i kao član grupe koja je osuđena u montiranom komunističkom procesu mnogim bošnjačkim alimima, učenjacima i uglednim ljudima (kakvi su bili npr. i Kasim ef. Dobrača, Mahmud ef. Traljić ili Mehmed ef. Handžić), kazao:

Osuđeni smo samo zato što nismo temenali i aminali koljačima…

Da, postoji kod nas i glagol temenati čije značenje se izražava i sa temena činiti (u značenju pozdravljati iskazujući naklonost i poštovanje, odnosno izražavati poslušnost – bilo voljnu ili nevoljnu), kako je već navedeno u nekim primjerima ranije, ili kao u ovim:

Svak' him na noge skače i temenah čini. – kako za jedan slučaj kaza Rešad Kadić u romanu Hadži Lojo.

Isto tako, poznata Priča o vezirovom slonu našeg nobelovca ima i ovu rečenicu:

Svi se osmjehuju na mene i svi mi čine temena ko da sam u najmanju ruku kadija.

Kao i mnoge druge, ovo nije samo riječ, ovo je kulturološki koncept – obrazac ponašanja koji se usađuje od rane dobi.

Kod jednog opisa nekadašnjeg ponašanja bosanske djece u mektebima, stoji:

Na zapovijed mualimovu polaze najprije djeca iz onog reda klupa, kojem to mualim rekne, rukom temena čineći mualimu i strancu, koji je možda slučajno u mektebu.

Upravo tako rahmetli Safet Isović prenosi selame u svojoj pjesmi o Gazi Husrev-begu (zapravo, u pjesmi Šabana Gadže), koja u Safetovoj interpretaciji (vidjeti: Safet Isovic - Gazi Husrev Beg) završava stihovima:

Maksuz selam šeheru / odoh ja u džamiju / da se tamo sijetim njeg / Selam'alejk Husrev-beg;

a u Gadžinom originalu:

Nek mumini štuju njeg, nije Husrev samo beg, s njim iz duša Vatana stiže haber i nama.

Mahsuz selam tom caru, čuj šta velim na kraju: u Boga se uzdaju svi što iman imaju – pa nek ruže cvjetaju svim što iman čuvaju.

Mahsuz selam šeheru, otvorite čaršiju – nek se srca raduju kad imaju gaziju.

Nek se srca raduju kad imamo gaziju.

(Preporod.info)