Kako se proizvodi novi islamofobni konsenzus

U Jerusalemu je 26. i 27. januara 2026. godine održana Druga međunarodna konferencija o borbi protiv antisemitizma (Generation of Truth), vremenski i simbolički vezana za Međunarodni dan sjećanja na Holokaust.

Međutim, već elementarna analiza sadržaja konferencije, strukture govornika i dominantnih retoričkih obrazaca pokazuje da se ovdje ne radi o borbi protiv antisemitizma u njegovim savremenim, stvarnim oblicima, nego o njegovoj političkoj instrumentalizaciji. Antisemitizam se u ovom okviru ne tretira kao historijski, prije svega u Evropi, ukorijenjen oblik rasizma, već uglavnom kao alibi za širi antimuslimanski i antiimigracijski projekat (ali i antiopozicijski).

Na konferenciji koja je predstavljena kao globalna borba protiv mržnje prema Jevrejima, bilo je manje govora o antisemitizmu kao takvom, a mnogo više o proizvodnji novog političkog konsenzusa u kojem se, prije svih, islam i muslimani pozicioniraju kao prihvatljiva meta izvan uobičajenih normi pravne jednakosti i bazične osjetljivosti.

Signali ovog institucionalnog pomaka prisutni su već neko vrijeme i ne ogledaju se samo u činjenici da su i na ovoj konferenciji o antisemitizmu nastupali predstavnici evropskih desničarskih stranaka – takvih kontradikcija bilo je i ranije – nego, prije svega, u načinu na koji se njihovo prisustvo objašnjava, opravdava i, na kraju, afirmira.

U tom okviru izraelska vlada već neko vrijeme gradi model borbe protiv antisemitizma koji se, prema više izvještaja, oslanja na izgradnju ideološkog mosta te saradnju s dijelom evropske krajnje desnice i na koncept “zajedničkih neprijatelja”.

U ovoj političkoj arhitekturi više se ne pita za biografije, ideološke kontinuitete ili historijske genealogije, nego isključivo za trenutnu “lojalnost” takvom konceptu zajedničkog neprijatelja. Apsurd je, međutim, očigledan: stranke i politički akteri čiji su korijeni dokumentirano duboko uronjeni u antisemitizam, pa i neprikriveno nacističko naslijeđe, danas se predstavljaju kao legitimni partneri u borbi protiv antisemitizma kako ga vidi izraelski režim.

To savezništvo se ne doživljava kao kontradikcija, nego kao nužna politička racionalnost. U Haaretzovom komentaru Dova Maimona ovaj potez se opisuje kao namjeran proces političke rehabilitacije ultranacionalističkih pokreta “s antisemitističkim naslijeđem”, uz upozorenje da takva strategija sužava pojam antisemitizma na “vanjske neprijatelje” i time potkopava samu borbu protiv njega.

U tom okviru antisemitizam je postao kriterij selekcije, ali ne u etičkom, nego u operativnom smislu: nije presudno šta neko zastupa, nego protiv koga je trenutno usmjeren. Krajnje desni etnonacionalizam uglavnom se pozicionira kao “odgovorna” politička snaga pod uvjetom da je dovoljno islamofoban. Time se antisemitizam, umjesto da bude univerzalna opomena protiv rasizma, pretvara u sredstvo za normalizaciju drugog oblika rasizma – islamofobije, koja se istovremeno premješta u sferu legitimnih politika.

U toj novoj logici islam prestaje biti religija, a muslimani prestaju biti društveni subjekti, što ih čini apstraktnom sigurnosnom kategorijom. Govori o “radikalnom islamu”, “islamskoj invaziji” ili “islamskom fanatizmu” su pretvoreni u političke skraćenice koje proizvode konsenzus kako je islam sam po sebi problem, pa se tako i svaka mjera protiv muslimana može predstaviti kao legitimna. Kada se antisemitizam definira, kako je to učinio Sebastian Kurz, kao “uvozni proizvod”, kao nešto što je “došlo s migrantima”, historijska odgovornost onog dijela Evrope u kojem je antisemitizam sistemski proizveden briše se, a krivnja eksternalizira. Antisemitizmu se oduzima “matična domovina” i stavlja ga se drugima na pleća, i to lahko, jer oni su već označeni kao civilizacijska prijetnja.

U tom diskursu paradigmatski čvor predstavlja govor izraelskog premijera.

On artikulira novi kod u kojem se antisemitizam razvezuje od vlastitih historijskih, političkih i društvenih uzroka u Evropi i veže za islam i muslimane. U obraćanju je govorio o invaziji “militantnog islama” kao prijetnji zapadnim društvima i uokvirio izraelsku politiku kao univerzalnu odbranu: “Ono što Izrael radi danas nije samo odbrana sebe — nego odbrana vas”.

Time se markira “ontološki” neprijatelj, muslimani, kao kolektivna kategorija koja ne zahtijeva dokazivanje. A to je idealna matrica za autoritarne politike: neprijatelj koji je uvijek već tu, koji se ne mora individualizirati, koji se može regulirati, nadzirati i disciplinirati. Izrael se u tom okviru ne predstavlja kao država s konkretnim političkim interesima, nego kao predziđe ili kao predstraža “Zapada”, a njegove politike se prodaju kao univerzalna odbrana civilizacije. Antisemitizam tako postaje sigurnosni diskurs, a sigurnosni diskurs – posebno u ovom kontekstu – legitimira islamofobiju.

Na manjoj skali, isti obrazac ima i dobro poznate lokalne oblike. U tom smislu, regionalni akteri ne izmišljaju novi jezik, nego svoj vlastiti, lokalni i već dugo postojeći, precizno sidre u globalni. Retorika “istih neprijatelja”, zabilježena u izjavama regionalnih političkih aktera, Dodika i Ane Tršić-Babić koji su se ovih dana također pojavljivali u Izraelu, nama nije incident, ali je jasan pokušaj uzglobljavanja regionalne islamofobije u globalni kontekst i smještanje uz ovu priču.

Jedna od problematičnijih posljedica pokušaja ustanovljavanja ovakvog islamofobnog “konsenzusa” jeste transformacija Holokausta iz univerzalne opomene u desničarski politički kapital. Umjesto da iskustvo genocida proizvodi osjetljivost prema svim oblicima kolektivne demonizacije, ono se koristi za uspostavljanje novih hijerarhija žrtava i novih linija isključenja. Međunarodne institucije, međunarodno pravo i čak dijelovi jevrejske dijaspore koji upozoravaju na opasnosti ove politike, predstavljaju se kao prepreka, a ne kao korektiv suludim savezima.

Upravo zato su i uz ovaj povod bili i ostali važni jasni oblici odbijanja ove trgovine legitimitetom koji dolaze iz dijela jevrejske dijaspore, a bili su posebno izraženi uz prošlogodišnju konferenciju. Nisu to “tek neslaganja”, kako ovakva odbijanja pokušava minimizirati izraelska vlada, nego suprotstavljanje tome da se antisemitizam instrumentalizira u svrhu drugih političkih ciljeva, prije svih, normaliziranja saradnje s krajnjim desničarima koja proizvodi potvrdu koja im omogućava da postojanje antisemitizma gotovo u potpunosti preusmjere na muslimane, migrante ili ljevicu, dok se vlastite ideološke pozicije brišu iz vidokruga.

Sličan, institucionalno još jasniji, otpor pokazali su iz Yad Vashema.

Direktor ove centralne institucije pamćenja Holokausta je javno reagirao nakon susreta izraelskog premijera s predstavnicima FPÖ-a, naglasivši da Yad Vashem nema institucionalne kontakte ni s tom strankom ni s njemačkom AfD, uz obrazloženje da politički akteri čije historije uključuju nacional-socijalističke ideologije, antisemitizam i revizionizam ne mogu biti partneri u kulturi sjećanja – čak ni onda kada se deklarativno pozivaju na borbu protiv antisemitizma. Nije nevažno ni to da direktor Yad Vashema nije prisustvovao ovoj konferenciji, čime je institucionalna distanca dodatno naglašena.

No, da potcrtamo, rezultati ovog skupa u našem čitanju su da se antisemitizam proglašava zlom, ali samo u onoj mjeri u kojoj se može instrumentalizirati protiv muslimana i drugih oponenata.

Islamofobija se, s druge strane, predstavlja kao odgovorna politika, i u toj logici, izraelski režim okuplja “saveznike koje može dobiti” uz uvjerenje da je historijska ironija nevažna ili nevidljiva. A da se radi o strategiji, vidi se i u lokalnim refleksijama ovog diskursa. Naprimjer, Dodikov prijedlog o “povratku” Sarajevske hagade – na što je predsjednik Jevrejske zajednice u BiH Jakob Finci javno odgovorio da “Sarajevska hagada nije napuštala Sarajevo”, i podsjetio na ulogu Derviša Korkuta: “Zahvaljujući njemu Hagada je i danas u Sarajevu i ovdje će ostati za vijeke vjekova, jer je po Sarajevu i dobila ime”, naglasio je Finci.

Ovakvi prijedlozi poput Dodikovog savršeno se uklapaju u isti obrazac, a to je podrška Jevrejima koja ne podrazumijeva odbacivanje nacionalizma, negiranja genocida ili sistemske diskriminacije drugih. Filosemitizam bez antifašizma, solidarnost bez univerzalnih principa i selektivna empatija postaju politički korisni alati, a selektivna jevrejska historija u tom okviru resurs.

Novi islamofobni konsenzus, dakle, nastaje kroz otvoreno i institucionalno targetiranje muslimana i svih onih koji su na bilo koji način u najširem smislu povezani s muslimanskom kulturom ili dijele s njima političke stavove. Posljedice koje ovo može imati nadilaze kratkoročne kalkulacije, jer kada se jednom prihvati logika da je neka rasna, etička ili vjerska skupina potencijalna prijetnja, granice toga se brzo šire.

Zato je nužno jasno imenovati ono što je pred nama.

Ne svjedočimo revitalizaciji borbe protiv antisemitizma, nego njenoj zloupotrebi. Islamofobija se ne mora opravdavati; ona se predstavlja kao racionalna, nužna i čak moralna. U takvom poretku muslimani jesu prva meta, ali historija nas uči da rijetko ostaju posljednja. Ako borba protiv antisemitizma izgubi svoj univerzalni karakter i postane alat za legitimizaciju novih autoritarnih poredaka, tada gubi i kredibilitet i smisao. A cijena tog gubitka, kao i mnogo puta ranije, mjerit će se stvarnim životima onih koji se preko noći pretvore u “problem” koji treba riješiti.

(IIN Preporod)