Zanimljivosti o bosanskohercegovačkim džamijama: Jama-džamija i Kuija u Banjoj Luci

^{Jama ili Sofi Mehmed-pašina Džamija u Banjoj Luci (Foto: Admir Blitović)}

Povodom manifestacije "Dana džemata i džamija 2026." Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo u saradnji s Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini tokom trajanja manifestacije priređivat će tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim bosanskohercegovačkim džamijama.

Priloge pripremili dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i dr. Elvir Duranović.

Uz Ferhadiju i Arnaudiju koje predstavljaju bisere islamske arhitekture u jugoistočnoj Evropi, u Banjoj Luci se nalazi niz drugih džamija koje svjedoče o posvećenosti i ljubavi muslimana ovog kraja prema islamu.

Uglavnom su to tradicionalne bosanske džamije s kamenim zidovima i drvenim krovovima i munarama. Sa svojim karakterističnim elementima među banjalučkim džamijama izdvajaju se dvije: Jama-džamija i Kuija. 

Jama ili Sofi Mehmed-pašina džamija u Banjoj Luci

Jama-džamija kako je narod zove, ili Sofi Mehmed-pašina džamija, u Banjoj Luci jedna je od najstarijih džamija sagrađenih u ovom gradu.

Podigao ju je bosanski namjesnik Sofi Mehmed-paša 1554/55. godine. Prvobitna džamija imala je kupolu koja je srušena krajem XVII stoljeća prilikom upada austrijske vojske. Obnovljena je 1781/82. godine. Nakon toga po potrebi je obnavljana do 4. jula 1993. kada su je ekstremisti Vojske RS-a minirali i srušili. Ponovo je obnovljena i svečano otvorena 8. jula 2006. godine.

Džamija je karakteristična po udubljenju, dimenzija veće serdžade, u podu džamije ispod mahfila, lijevo od ulaza, po kojem je dobila naziv Jama-džamija. Udubljenje je ograđeno niskom drvenom ogradom.

Prema narodnom kazivanju, na mjestu gdje se danas nalazi udubljenje sjedili su imami i vaizi (predavači) koji su držali predavanja o islamu. Kasnije kada je ta praksa prestala, jama je obilježena manjom drvenom ogradom i nikada nije zatvarana.

U jednom historijskom periodu u tu jamu u džamiji džematlije su ostavljale svoje vjerske priloge zekat i sadaku koji su se dijelili siromasima. Najčešće su to bili poljoprivredni proizvodi i novac.

Prema drugom, raširenijem narodnom predanju koje se može čuti od okolnih muslimana, na tom mjestu u Jama-džamiji se ispunjavaju želje, pa je udubina služila za klanjanje dobrovoljnog namaza i učenje dove na murad (za želju).

Konačno, prema trećem, najvjerovatnijem predanju, Sofi Mehmed-paša je prilikom izgradnje džamije naredio da se napravi to udubljenje u zemlji koje podsjeća na mezar, u koje se on iz poniznosti spuštao i tu obavljao namaz.

U tom smislu, jama ili udubina u džamiji služila je kao prostor za molitvu i razmišljanje. Ovo je najbliže istini budući da se u Banjoj Luci nalazi još jedna džamija s isposničkom prostorijom ili kuijom. 

Banjalučka kuija uz Behram-begovu džamiju

 U sklopu Behram-begove džamije u Banjoj Luci, podignute krajem XVI ili početkom XVII stoljeća, nalazi se isposnička ćelija s mihrabom – kuija i turbe osnivača.

Behram-begovu džamiju zajedno s turbetom ekstremisti Vojske RS-a srušili su 26. maja 1993. godine. Džamija, turbe i kuija obnovljeni su i svečano otvoreni u novembru 2006. godine. 

Termin kujija u prijevodu na bosanski jezik znači: duboki bunar, jama. Spominje se u poučnoj pjesmi koja govori o Jusufu, a.s.:

U kujiju da ga ture,

Da Jusufa umore.

Prema narodnom predanju, kujiu uz džamiju dao je sagraditi njen utemeljitelj Behram-beg. Behram-beg ili Behram-efendija bio je veoma pobožan čovjek i često je kamenim stepenicama silazio u kujiu i tu provodio vrijeme u ibadetu, molitvi te pisanju i prepisivanju djela.

Kuija s dimenzijama 3,10 x 1,60 m i visine 1,9 m projektirana je na takav način da u njoj može boraviti samo jedna osoba.

Smjer kible označen je malim mihrabom iznad kojeg se nalazi manji prozor kroz koji je u prostoriju ulazila dnevna svjetlost. Odvajanje od ljudi i osamljivanje, sastavni je dio duhovnih vježbi u tesavvufu. Banjalučka kujija očigledno je imala tu namjenu.

 ^{Kuija uz Behram-begovu džamiju 1984. godine (Izvor: Preporod, 1984, br. 5, str. 10)}

(Preporod.info)