Zanimljivosti o bosanskohercegovačkim džamijama: Djevojačke džamije i legende koje se vežu za njih
Povodom manifestacije „Dana džemata i džamija 2026.“ Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo u saradnji s Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini tokom trajanja manifestacije priređivat će tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim bosanskohercegovačkim džamijama.
Autori priloga su: dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i dr. Elvir Duranović.
U bosanskohercegovačkoj tradiciji pojedine džamije kroz narodna predanja, nazive i vakufsku historiju imaju posebnu vezu sa ženama. Iako džamije u bošnjačkoj tradiciji nisu bile namijenjene isključivo jednom spolu, u narodu su se određeni objekti vremenom počeli nazivati „ženskim“ ili „djevojačkim“ džamijama.
Takvi nazivi nastajali su iz različitih razloga, od predanja o djevojkama koje su svojim sredstvima učestvovale u gradnji ili obnovi džamija, preko džamija koje su bile posebno posjećene od strane žena, pa do objekata koji su nosili ime žene vakife ili obnoviteljice.
Zanimljiv je slučaj tzv. djevojačkih džamija, čiji su nazivi uglavnom povezani s narodnim predajama o djevojkama koje su svoje djevojačko ruho uvakufile za gradnju ili obnovu džamije.
Takve predaje predstavljaju spoj lokalne tradicije, kolektivnog pamćenja i zauzimaju posebno mjesto u kulturnoj i vjerskoj baštini Bosne i Hercegovine.
Djevojačka džamija u Fojnici
Fojnička Atik džamija, sagrađena 1551. godine, u narodu je poznata i kao Djevojačka džamija. Nju je sagradio Mustafa, sin Hizra, kao mesdžid koji je do kraja 16. stoljeća dobio drvenu munaru i status džamije. Budući da je riječ o najstarijem islamskom vjerskom objektu u gradu, dobila je naziv Atik (stara) džamija.
Ova džamija je specifična i po tome što nosi tri naziva. Pored imena Atik džamija, poznata je i kao Srednja džamija, jer se nalazi između Čaršijske i Muharem-efendijine džamije, a u narodu je nazivana i Djevojačkom džamijom.
Prema narodnoj predaji, džamija je u jednom periodu u potpunosti stradala u požaru, a stanovnici mahale nisu imali dovoljno sredstava za njenu obnovu. U istoj mahali živjele su tri sestre, djevojke iz bogate porodice, koje su godinama pripremale i čuvale svoje ruho za udaju.
Kako se nisu udale, odlučile su svoje bogatstvo darovati za obnovu džamije, po čemu je i nastao naziv Djevojačka džamija.
Zanimljivo je da se i danas, u duhu njenog naziva i narodnog predanja, tokom mjeseca ramazana u ovoj džamiji organizira ženska mukabela koju uče isključivo žene.
Djevojačka džamija u Visokom
Još jedna džamija koja nosi naziv Djevojačka džamija je Stara džamija u Podvincima.
Sagrađena je 1702. godine kao drvena građevina, na lokalitetu koji i danas nosi naziv Stara džamija.
Tokom vremena više puta je obnavljana, a posljednja restauracija izvršena je 2008. godine.
Ova džamija je u narodu poznatija upravo kao Djevojačka džamija. Prema narodnom predanju, podigla ju je djevojka koja je za njenu izgradnju prodala svoje djevojačko ruho.
Budući da u selu nije bilo džamije, njen izabranik je morao odlaziti na džumu u drugo selo gdje se susretao s drugim djevojkama.
Kako bi to spriječila, djevojka je žrtvovala svoje ruho i pomogla izgradnju džamije, zbog čega je ona u narodu ostala poznata kao Djevojačka džamija.
Kizler-agina (Djevojačka) džamija u Tuzli
Mehmed-agina, odnosno Jalska džamija u Tuzli, poznata je i pod nazivom Kizlar-agina džamija, odnosno Kizlar džami (Djevojačka džamija).
Džamiju je krajem 16. stoljeća na lijevoj obali rječice Jale podigao Mehmed-aga, po čemu je džamija i dobila ime.
Ova džamija je višestruko zanimljiva, a jedno od njenih specifičnih obilježja jeste njena raznolikost u nazivima. Pored zvaničnih naziva, u narodu je poznata i kao Djevojačka ili Kizlar-agina džamija.
Prema usmenom predanju, nepoznate godine obnovila ju je jedna djevojka sredstvima iz svog djevojačkog ruha, zbog čega je i dobila ovaj naziv.
Zanimljivo je i to da džamija nosi još jedno ime povezano sa ženom. Naime, 1890. godine iz temelja ju je obnovila Hafiz-hanuma Tuzlić, nakon čega je neko vrijeme bila poznata kao Hafiz-hanumina džamija.
Djevojačka džamija u Čajniču
U Gornjoj mahali u Čajniču postoji, također, džamija koja se u narodu naziva i Djevojačka džamija. U literaturi je poznata i pod imenima Mehmed-begova, Mir Mehmed-begova.
Sagrađena je na prelazu iz XVI na XVII stoljeće. Džamija je tokom II svjetskog rata i početkom Agresije na BiH 1992. godine bila teže oštećena, da bi 2012. godine bila obnovljena.
Prema narodnom predanju ovu džamiju sagradila djevojka koja je imala mladića za kojeg se trebala udati.
Nakon što joj se momak nije vratio iz vojske, ona je prodala svoje ruho koje je dugo spremala i od novca napravila ovu džamiju.
Zbog ovoga, džamija je poznata i kao Djevojačka džamija.
Djevojačka džamija u Žepču
Jedna od džamija koja je u narodu poznata kao Djevojačka džamija jeste i stara Gornjomahalska džamija u Žepču. O ovoj džamiji nema mnogo sačuvanih podataka.
Prvi put se spominje 1816. godine, a kao njen osnivač navodi se Mehmed-hadži.
Tokom rata džamija je znatno oštećena, a njena rekonstrukcija završena je 2004. godine.
Prema narodnom predanju, džamija je naziv Djevojačka dobila zbog toga što su u ranijem periodu u njoj vjerske obrede i pouku uglavnom obavljale žene.
Djevojačka džamija u Konjicu
Djevojačka džamija u Konjicu smatra se najstarijom džamijom u ovom gradu, a sagrađena je 1565. godine.
Nalazila se uz desnu obalu Neretve, stotinjak metara nizvodno od Konjičke ćuprije, a podigao ju je Mustafa, sin Alije.
Tokom Prvog svjetskog rata džamija je pogođena bombom i prestala je služiti svojoj osnovnoj namjeni.
Objekat je opstao do 1946. godine, kada je porušen, a na njegovom mjestu podignuta nova zgrada.
Džamija je najpoznatija upravo po nazivu Djevojačka džamija. Prema narodnom predanju, obnovila ju je djevojka iz Repovaca, zbog čega je i dobila ovaj naziv.
Djevojačka džamija u Prači
Prema pojedinim izvorima, u Prači je do 1963. godine postojala Mustajbegova džamija, koja je u narodu bila poznata i kao Djevojačka džamija.
Prema predanju, naziv Djevojačka dobila je nakon što je s njene munare pala jedna djevojka.
Džamija nakon rušenja nikada nije obnovljena.
