Zanimljivosti o bosanskohercegovačkim džamijama: Džamije i mesdžidi s ezan-taševima

Povodom manifestacije „Dana džemata i džamija 2026.“ Muzej islamske kulture i umjetnosti u saradnji s Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini tokom trajanja manifestacije priređivat će tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim bosanskohercegovačkim džamijama.

Autori priloga su dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i dr. Elvir Duranović. 

Do druge polovine XX stoljeća ezani s minareta u Bosni i Hercegovini učeni su u centralnim džamijama s visokih kamenih ili, što je bilo raširenije, s manjih drvenih minareta mahalskih minareta. U Hercegovini su se zbog nedostataka drveta i u mahalama gradile niže kamene munare, do visine krova džamije.

Budući da je u određenim vanrednim situacijama, kada je vladalo veliko nevrijeme, ili tokom mjeseca ramazana kada se žurilo s namazom kako bi se što prije iftarilo, pored džamija su se nalazili obrađeni masivniji kamenovi s kojih je mujezin povremeno učio ezan.

Pored tog višeg kamena najčešće se nalazio niži koji je služio kao stepenica. S obzirom da su se ovi kamenovi koristili kao izdignuta mjesta za učenje ezana, nazvani su ezan-taš ili akšam-taš. Najpoznatiji akšam-taš nalazi se u Banjaluci pred Arnaudije džamije i dio je nacionalnog spomenika Bosne i Hercegovine.

Akšam-taš pored Aranudije džamije u Banja Luci

Arnaudija ili džamija Hasana defterdara jedna je najpoznatijih i najljepših banjalučkih džamija. Podignuta je 1594/95. godine. Džamija je služila svojoj svrsi do 7. maja 1993. godine kada su je ekstremisti Vojske RS-a srušili. Džamija je obnovljena i svečano otvorena 7. maja 2024. godine.

Specifična je po tome što se desno od vitke džamijske munare nalazi mala munara, natkriveno kameno postolje s kojeg je mujezin učio ezan-za akšama namaz uslijed čega je nazvano akšam-taš.

Ovaj karakteristični arhitektonski detalj koji čuva uspomenu djelić nekadašnje tradicije Bošnjaka Banjaluke obnovljen je nakon rušenja 7. maja 1993. i sada krasi dvorište džamije.

Munarica u Ljubuškom

Iako u Banjaluci vole kazati kako je akšam-taš pored Arnaudije džamije jedinstven, slična munarica nalazi se pored džamije Ali-bega Kapetanovića u Vitini. Po nekim istraživačima ova džamija podignuta je na mjestu starije džamije koja se tu nalazila do 1856-58. godine kada je Ali-beg sagradio današnju džamiju u Vitini.

U blizini džamije, a potpuno odvojeno od nje nalazi se mala kamena munarica visine blizu 5 m, koja je vjerovatno sagrađena u vrijeme ponovne izgradnje džamije 1856-58. godine. Ipak, za razliku od Arnaudije džamije, pored džamije u Vitini kod Ljubuškog nema druge munare osim ove niske munarice koja je također dio nacionalnog spomenika Bosne i Hercegovine.

Ezan-taš kraj Begove džamije u Sarajevu

U dvorištu Begove džamije, desno od ulaza nalazi se masivni lijepo obrađeni kamen. Prema istraživačima kamen se ranije nalazio na zapadnom stubu trijema Begove džamije.

Zbog specifičnog žlijeba na gornjoj strani ovog kamena, još uvijek se može čuti navodno predanje da je kamen služio za odsijecanje ruku lopovima. Ustvari, kamen je u harem postavljen kako bi se s njega u određenim situacijama tokom ramazana, ili u vrijeme dok se munara renovirala, učio ezan. Kamen je i poznat pod imenom ezan-taš.

Pored ovog veće kamena nalazi se manji koji služi kao stepenica da se mujezin lakše popne na ezan-taš.

Ezan-taš pored džamije u Kovačevcima kod Glamoča

Pored džamije u Kovačevcima kod Glamoča, rodnog mjesta našeg čuvenog kaligrafa Ešrefa Kovačevića, nalazi se uzdignuti kamen s uklesanom stepenicom s kojeg je mujezin povremeno učio ezan. Kako su istraživači zabilježili, ova džamija je početkom XX stoljeća imala staru drvenu munaru.

Budući da te drvene munare tokom jakog nevremena nisu bile sigurne, pored džamije je postavljen kamen s kojeg je mujezin, u takvim, ali i u drugim situacijama učio ezan. Iako je džamija u Kovačevcima tokom Agresije na Bosnu i Hercegovinu (1992-1995) devastirana, pa obnovljena, ezan-taš je sačuvan.

Ezan-taš pored džamije u Malkočevićima kod Glamoča

Čini se da su kao arhitektonski dodaci džamijama, ezan-taševi su bili popularni u Glamočkom polju. Veoma lijep, vjerovatno i najstariji od njih, ezan-taš koji se sačuvan do današnjih dana nalazi se pored džamije u Malkočevićima kod Glamoča sagrađene davne 1565. godine.

Džamija se nalazi kraj potoka koji ljeti presuši, ali uz obalu potoka još uvijek postoji kamena ploča koju su džematlije koristile za uzimanje abdesta. Uz džamiju se nalazi stari ezan-taš za učenje ezana zajedno sa stepenikom.

(Preporod.info)