Izraelske hurme se prodaju na evropskom tržištu pod različitim etiketama
Značajan dio hurmi koje se prodaju na evropskom tržištu navodno ulazi preko trećih zemalja, uz prikrivanje stvarnog porijekla, što je otvorilo raspravu o transparentnosti lanca snabdijevanja i označavanju proizvoda.
Brza ekspanzija globalne trgovine hurmama i složenost međunarodnih logističkih tokova podstakli su dodatnu pažnju javnosti i regulatora. Izrael, koji se suočava s kampanjama bojkota, posebno u muslimanskom svijetu, navodno je usvojio strategije označavanja s ciljem ublažavanja utjecaja potrošačkih inicijativa u Evropi.
Globalno tržište hurmi, procijenjeno na 27,5 milijardi eura u 2025. godini, prema projekcijama bi trebalo porasti na 29 milijardi eura u 2026, uz prosječnu godišnju stopu rasta od 6,14 posto. Do 2034. godine tržište bi moglo dostići vrijednost od 46,82 milijarde eura.
Regija Bliskog istoka i Afrike zadržava dominantnu poziciju, s godišnjim kapacitetom berbe većim od devet miliona tona, što je u 2025. godini činilo 85,28 posto globalnog tržišta. Među ključnim proizvođačima i potrošačima u regiji su Tunis, Iran, Izrael, Saudijska Arabija, Ujedinjeni Arapski Emirati, Irak i Egipat.
Egipat je vodeći svjetski proizvođač s više od 1,7 miliona tona godišnje. Slijede Saudijska Arabija s više od 1,5 miliona tona, Iran s preko 1,3 miliona tona i Alžir s više od 1,1 milion tona. Iako Izrael zaostaje po ukupnom obimu proizvodnje, ostaje značajan izvoznik hurmi visoke dodane vrijednosti, posebno premium sorte medjool.
Međutim, razlike između podataka o proizvodnji i izvozu pokrenule su pitanja o pouzdanosti lanca snabdijevanja. Industrijski izvještaji, medijske istrage i organizacije za zaštitu potrošača u Evropi navode da se hurme proizvedene u izraelskim naseljima na okupiranoj Zapadnoj obali mogu plasirati na tržište uz prikrivene oznake porijekla, kako bi se zaobišle mjere bojkota i regulatorni nadzor.
Rasprava o transparentnosti u lancu snabdijevanja
Tvrdnje se odnose na hurme proizvedene u naseljima koje se u Evropu šalju preko posredničkih zemalja ili indirektnih logističkih kanala, umjesto direktnim izvozom. Proizvodi sa okupirane Zapadne obale navodno se označavaju kao izraelski ili se predstavljaju kao da potiču iz susjednih zemalja prilikom ulaska na tržište Evropske unije.
Navodi se da pojedini izvoznici prepakiraju robu u zonama slobodne trgovine ili je usmjeravaju preko trećih zemalja, čime se prikriva mjesto proizvodnje. S porastom osjetljivosti potrošača u Evropi, izražena je zabrinutost da takvo označavanje može dovesti do obmanjivanja kupaca i potencijalnog kršenja trgovinskih propisa.
Stručnjaci upozoravaju da bi se takve prakse mogle intenzivirati tokom ramazana, kada potražnja za hurmama dostiže vrhunac, što dodatno opterećuje kontrolne mehanizme i utiče na tržišnu konkurenciju.
Prema podacima Svjetske banke, približno polovina hurmi koje se prodaju u Nizozemskoj i više od trećine u Francuskoj izraelskog su porijekla. Obje zemlje funkcionišu kao centri za pakovanje i ponovni izvoz unutar Evrope, odakle se proizvodi distribuiraju u druge države Evropske unije, uključujući Njemačku. Procjenjuje se da proizvodi povezani s Izraelom čine oko 25 posto ukupne ponude hurmi u Njemačkoj.
Tvrdnje o “pranju hurmi”
Premium hurme sorte medjool nalaze se u središtu rasprava o porijeklu. Prema podacima Centra za promociju uvoza iz zemalja u razvoju (CBI), oko 50 posto medjool hurmi izvezenih u Evropu potiče iz Izraela, dok pojedine međunarodne publikacije navode da bi taj udio mogao doseći i 75 posto.
Kritičari tvrde da dio izvoza može poticati s plantaža u naseljima na okupiranoj Zapadnoj obali, pri čemu oznake porijekla nisu dovoljno precizne. Izrael godišnje izvozi oko 35.000 tona hurmi, dok podaci iz sektora ukazuju da se približno 8.800 tona proizvodi unutar međunarodno priznatih granica Izraela, uglavnom u dolini Arava, prema navodima izraelskog poljoprivrednog časopisa Lahaklai.
Ako su ti podaci tačni, značajan dio izvezenog obima mogao bi poticati iz naselja na Zapadnoj obali, koja se prema međunarodnom pravu smatraju ilegalnim. Navodi se i da pojedine kompanije prikrivaju lokacije proizvodnje prilikom izvoza.
Termin “pranje hurmi” koriste kritičari za opis praksi u kojima se hurme proizvedene u naseljima plasiraju pod alternativnim oznakama porijekla, uključujući Nizozemsku, Maroko, Ujedinjene Arapske Emirate ili Palestinu. Pojedini predstavnici sektora tvrde da se proizvodi putem posrednika miješaju u palestinske lance snabdijevanja, dok drugi ukazuju na neslaganja između deklarisanih i stvarnih količina.
Palestinsko Ministarstvo nacionalne ekonomije je 2014. godine otkrilo 20 tona izraelskih hurmi namijenjenih prodaji pod oznakom “palestinski proizvod”, a slične istrage zabilježene su i narednih godina.
Pravila označavanja u Evropskoj uniji
Evropska unija primjenjuje posebne zahtjeve za označavanje proizvoda porijeklom iz izraelskih naselja. Prema presudi Suda pravde EU-a iz 2019. godine, označavanje proizvoda iz naselja isključivo kao “izraelski proizvod” smatra se nedovoljnim, te porijeklo iz naselja mora biti jasno naznačeno kako bi se izbjeglo obmanjivanje potrošača.
Stručnjaci pozivaju potrošače u Evropi da pažljivo provjeravaju informacije o porijeklu prilikom kupovine hurmi i zahtijevaju veću transparentnost za proizvode koji prolaze kroz posredničke zemlje ili nose nejasne regionalne oznake.
Istovremeno, izraelski poljoprivredni sektor suočava se s pritiscima usljed kampanja bojkota i logističkih poremećaja povezanih s ratom u Gazi. Pojedini izraelski proizvođači, prema navodima medija, upozorili su da je sektor suočen s ozbiljnim izazovima.
Aktivizam potrošača i pritisak civilnog društva na evropskim tržištima, koja su među važnijim izvoznim destinacijama Izraela, naveli su pojedine trgovce na preispitivanje politika nabavke. Britanski Co-op obustavio je nabavku iz Izraela, dok su kampanje bojkota intenzivirane u zemljama poput Belgije i Irske.
(Preporod.info)
